اخترشناسان امریکا چیزی را که تصور می کردند صفحه پیش سیاره ای باشد، در واقع شواهدی از یک حادثه بسیار جالب بود. در زمانیکه اخترشناسان در حال رصد یک ستاره DB 20 307  شبیه خورشید بودند، متوجه حضور صفحه بزرگی از گرد و غبار بدور آن شدند. این گونه صفحه گرد و غبار معمولأ شواهدی بر تشکیل سیارات بدور ستاره های جوان می باشد. 8 سیاره منظومه شمسی ما بشمول پلوتو در همین گونه یک صفحه بوجود آمده اند.  متوجه برخورد می گویند که دو سیاره در فاصله 300 سال نوری از زمین، با هم برخورد نمودند و این گونه سقوط یا برخورد برای اولین بار توسط دانشمندان دیده شده است.

 اخترشناسان دانشگاه کالیفورنیا و دانشکده تکنولوژی این شهر گفتند که دو سیاره که بدور یک ستاره در صورت فلکی حمل (بره) در گردش بودند، با هم برخورد کردند. این گونه صفحه ها معمولأ بدور ستاره های پیر دیده نمی شوند و زمانیکه عمر این ستاره محاسبه شد، مشخص گردید که چندین میلیارد سال عمر دارد و بنظر میرسد که صفحه گرد و غبار در اثر یک حادثه بسیار نادر؛ یعنی در اثر برخورد دو سیاره بوجود آمده است.بنیامین زوکرمن پروفیسور فیزیک و اخترشناسی می گوید " شبیه این است که زمین و زهره با هم برخورد کنند. اخترشناسان قبلأ چنین چیزی را ندیده بودند. بنظر میرسد که اکثر تصادم و برخورد ها در منظومه های کاملأ بالغ صورت می گیرد".

 این تحقیقات اخترشناسان در نشریه ماه دسمبر مجله اخترفیزیک چاپ می شود. این تصادم بدون شک یک "رویداد انهدام نهایی" بود که هر گونه حیات موجود در سیاره را در یک دقیقه نابود می سازد.

 این تیم با استفاده از تلسکوپ خودکار (اتومات) دانشگاه دولتی اریزونا و با استفاده از اطلاعات بدست آمده توسط تلسکوپ فضایی چاندرا دریافتند که ستاره DB 20 307 در واقع بخشی از منظومه دو ستاره ی است. اما نه تنها این مسئله را بلکه این منظومه در مقایسه با تصور قبلی که گویا چند صد سال عمر دارد، بسیار کهن تر و بیش از چندین میلیارد سال عمر دارد. این منظومه که در صورت فلکی حمل (بره) قرار دارد، 300 سال نوری از ما فاصله دارد.

مقدار عظیم گرد و غبار که بدور این ستاره در گردش است حدود 1 میلیون بار بیشتر از مقدار گرد و غباری است که منظومه شمسی ما را ساخته و در فاصله ی برابر با فاصله زمین و زهره از خورشید، در گردش می باشد. فراوانی ذرات گرد و غبار در این مدار و بدور یک ستاره بالغ اخترشناسان متقاعد ساخت تا فکر کنند که در اثر برخورد سیارات بوجود آمده اند.

 بنیامین زوکرمن پروفسور فیزیک و اخترشناسی می گوید " شبیه این است که زمین و زهره با هم برخورد کنند. اخترشناسان قبلأ چنین چیزی را ندیده بودند. بنظر میرسد که اکثر تصادم و برخورد ها در منظومه های کاملأ بالغ صورت می گیرد".

 این تحقیقات اخترشناسان در نشریه ماه دسامبر مجله اخترفیزیک چاپ می شود. این تصادم بدون شک یک "رویداد انهدام نهایی" بود که هر گونه حیات موجود در سیاره را در یک دقیقه نابود می سازد.  

 معمولأ صفحات گرم گرد و غبار بدور منظومه های شمسی جوان که ساختار های بسیار بسیار بزرگ بدور آن می تواند تشکیل شود، در نهایت به شکل گیری سیارات منجر می شوند. یافتن یک صفحه گرد و غبار بدور یک ستاره که چندین میلیارد سال عمر دارد، بسیار یک اتفاق نادر است، زیرا فشار تابش های خورشید با گذشت زمان ذرات سبک گرد و غبار را به بیرون فشار می دهد و در نتیجه توده های بزرگ و حتی سیارات و سیارک ها از آنها تشکیل می شود و یا اینکه در اثر تصادم با هم متلاشی و پراگنده می شوند. برخورد سیارات با هم طی چند صد هزار سال رخ می دهد، اما امکان دارد که سریعتر از این مدت هم اتفاق بیافتد. این گونه برخورد یا تصادم بزرگ این سوال را مطرح می کند که مدار این دو سیاره چگونه بی ثبات شده و آیا امکان این گونه برخورد در منظومه شمسی ما نیز است؟

 ثبات و پایداری مدار سیارات منظومه شمسی ما، بیش از دو دهه توسط اخترشناسی بنام جاکوز لاسکار از فرانسه و اخیرأ توسط کنستانتین باتیجین و گریگ لاولین از امریکا مورد بررسی قرار گرفت. نمونه های کمپیوتری آنها حرکت سیارات را در آینده پیش بینی نموده و احتمال بسیار کم برخورد عطارد و زمین و یا زهره را در چند میلیارد سال آینده متوجه شدند.

  اخترشناسان برای چند نسل متوالی، چگونگی تشکیل سیارات منظومه شمسی را توضیح داده اند. امروزه، اکثر نظریات اظهار بر این دارند که سیارات منظومه شمسی ما، در یک سحابی بزرگ از گاز و گرد بدور چیزی که بعد ها خورشید ما را تشکیل داد، متراکم شدند، اما بر سر جزئیات این مسئله تا هنوز اختلافاتی وجود دارد، بخصوص بر سر سیارات بزرگ گازی مانند مشتری. آیا اولأ یک هسته کوچک تشکیل شد که بعد ها سیارات بدور آنها تشکیل شدند یا اینکه بی ثباتی در این سحابی باعث سقوط بسته های گازی بصورت سیارات شدند؟

 هشت سال قبل، اگر همه چیز بر طبق پلان پیش میرفت، یک سفینه وارد مدار مشتری می گردید تا اطلاعات دقیقی را در مورد تشیکل این سیاره برای ما بیارود. بلی، جونو (Juno) اولین مأموریت با نیروی خورشیدی به سیارات بیرونی ( که هیچ مواد هسته ای همراه نخواهد داشت)، وارد مدار قطبی مشتری می گردد و در نتیجه در مقایسه با مأموریت های قبلی به دنیای غول گازی بسیار نزدیک می شود. این سفینه دارای چند دستگاه خواهد بود که با هدف مشخص نمودن ساختار اتموسفیر مشتری نصب شده اند.

یکی از ابزار ها، نقشه کش شفقی فرابنقش– سرخ مشتری است که تصاویر و طیف هایی را از لکه های سرخ که گمان می رود می تواند فرصتی را برای نفوذ به لایه درونی اتموسفیر مشتری فراهم کنند، تهیه می کند. این دستگاه با همکاری یک دستگاه صوتی مایکروویف بنام JIRAM باید در تشخیص مقدار آب در لایه پایین اتموسفیر کمک کند.  همراه با نقشه های دقیق از میدان مقناطیسی مشتری، که در نتیجه تغییر مدار جونو تهیه می شوند، این دستگاه ها باید بصورت قطعی ثابت کنند که آیا غول گازی هسته سخت یا جامد دارد و وسعت این هسته چقدر است.

 این مأموریت برای دو نظریه مشهور در مورد تشکیل سیارات که پیش بینی می کنند، مشتری باید یک هسته اساسی چند برابر جرم زمین داشته باشد، یک آزمایش مستقیم را فراهم می سازد. دستگاه جیرام یا دستگاه صوتی مایکروویف تصاویر خوبی از شفق های مشتری که شبیه شفق های قطب شمال زمین، اما به مراتب قوی تر اند، نیز تهیه می کند.

 شفق ها زمانی شکل می گیرند که گاز های قسمت بالایی اتموسفیر، در اثر جریان های بدام افتاده ذرات شارژ دار بوسیله میدان مقناطیسی یونیزه شوند. مشتری نسبت به همه سیارات منظومه شمسی، قوی ترین میدان مقناطیسی را دارد و شفق های آن در تصاویر تلسکوپ فضایی هابل بی نهایت درخشان دیده شده اند. 
 دستگاه جیرام یک دید نزدیک از شفق های مشتری فراهم می سازد که بر اساس تحقیقات اخیر منتشر شده در مجله زیست شناسی نجومی،  ".... یک سیستم نمونه یا مدل خاص را برای پدیده های قابل رویت، و اجرام برابر جرم مشتری و ابر مشتری ها در اطراف ستاره های نزدیک فراهم می سازد". 

آقای جوناتان لونین پروفیسور آزمایشگاه سیارات و ماه دانشگاه آریزونا و یکتن از اعضای تیم تحقیقاتی جیرام به نتایج حاصله توسط دستگاه های جونو در این مأموریت بسیار امیدوار است و در این باره می گوید: " ما یک نقشه بسیار مفصل در مورد میدان مقناطیسی سیاره مشتری بدست خواهیم آورد که بصورت قطعی مشخص می سازد آیا این سیاره هسته جامد دارد یا خیر. همچنان با کشف دقیق فراوانی اکسیژن و نیتروژن می توانیم یک آزمایش خوبی را برای تشخیص ترکیب اجرام یخی که باعث فراوانی مشتری های ابر خورشیدی (سیارات بزرگتر از مشتری بدور ستاره های بزرگتر) می گردد، نیز انجام دهیم و دیگر اینکه این مسئله به تشکیل هسته در این سیارات مستقیمأ ارتباط ندارد. اما این آزمایش می تواند در تشخیص شرایطی که مشتری ها در آن شکل می گیرند، کمک کند".           

 آقای لونین باور دارد که جیرام دانشمندان را در درک نور های شمالی زمین نیز کمک می کند و به گفته او: " با توجه به شفق های تشکیل شده در اتموسفیری مرکب از هایدروژن، نیتروژن– اکسیژن، و با توجه به منابع مختلف ذرات (از پوشش مقناطیسی یا مگنتوسفیر مشتری)، می توانیم نظریات تشکیل شفق ها را تحت شرایط متفاوت از زمین بررسی نماییم". بخاطر تحقق این اهداف، یک گروهی از دانشمندان و مهندسینی که ابزاری مأموریت کاسینی و طلوع نو ناسا و همچنان سفینه فضایی روزتتا و مریخ اکسپرس ایسا را ساخته اند، دو دستگاه را در واقع بصورت یک دستگاه ساخته اند ( یک ردیاب تصویر بردار دو بعدی که شبیه یک دوربین (کمره) دیجیتالی کار می کند، و یک طیف سنج جداگانه که شبیه یک منشور با شکستن نور به طیف های مختلف کار می کند)

در دستگاه جیرام یک آئیینه جبران کننده نیز بکار خواهد رفت که با چرخش برخلاف جهت سفینه، حد اقل برای بخشی از هر دور چرخش سفینه،  یک تصویر ثابتی را برای تصویر بردار فراهم می سازد.  سفینه فضایی جونو برای پرتاب در اگست 2011 برنامه ریزی شده که بعد از 61 ماه به سیاره مشتری می رسد

خورشید این ستاره ی هستی بخش مدتی است که چرخه ی جدید فعالیت های خود را آغاز کرده است و این را می توان گاهی از فوران عظیم پلاسمایی در تاج خورشید متوجه شد.    در 8 دسامبر (18 آذر) یک حباب عظیم پلاسمایی در غرب خورشید به سمت بیرون پرتاب شد. تصویر فوق توسط رصدخانه ی خورشیدی سوهو تهیه شده است. البته سمت پرتاب این توده ی عظیم پلاسمایی به سمت سیاره ی خاکی ما نیست و به سوی سیاره ی زحل رهسپار شده است ولی کماکان مورد توجه ما واقع است. ولی پس از یک زمان نسبتاً طولانی و آرامش وهم انگیز و طلسم شده ی خورشید، اکنون علامت هایی از حیات در آن ظاهر شده و این امیدواری را می دهد که خورشید از یک خواب زمستانی عمیق در حال بیدار شدن است! لذا در ماه های آینده فوران بیشتری از تاج خورشیدی محتمل خواهد بود و البته همه ی آن ها مانند این فوران به خطا نخواهد رفت و به سمت زمین نیز رهسپار خواهد شد. همان طور که می دانید فوران های عظیم پلاسمایی خورشید که باعث خروج جرم زیادی خواهد شد اگر به سمت زمین رهسپار شود باعث اختلالاتی در ماهواره های مخابراتی و میدان مغناطیسی زمین خواهد شد و با به دام افتادن ذرات باد خورشید درون میدان مغناطیسی زمین باعث به وجود آمدن شفق های قطبی در قطب های مغناطیسی زمین می شود.  فیلم فوران اخیر در تاج خورشید را از لینک فوق دریافت نمایید.  منبع: www.spaceweather.com

پروفسور بهرام مبشر، استاد نجوم رصدی دانشگاه کالیفرنیا است. با پروفسور مبشر درباره نوع فعالیتهای ایشان در پژوهشکده های برتر دنیا، وضعیت و آینده نجوم در ایران و آینده تلسکوپهای فضایی گفتگو کردیم.                         پروفسور بهرام مبشر، استاد نجوم رصدی دانشگاه کالیفرنیا و نماینده اسبق سازمان فضایی اروپا در موسسه تلسکوپ فضایی هابل است. در یکی از روزهای پایانی سال 86 و در آخرین روز سفر ایشان به ایران به منزل پدری پروفسور رفتم و با دکتر بهرام مبشر درباره نوع فعالیتهای ایشان در پژوهشکده های برتر دنیا، وضعیت و آینده نجوم در ایران و آینده تلسکوپهای فضایی گفتگو کردم. پروفسور بهرام مبشر نسبت به آینده نجوم در ایران خوشبین بود و اجرای طرح رصدخانه ملی و شکلگیری رشته نجوم رصدی در ایران را در صورت انجام، عامل موثر در تشویق و ترغیب دانشجویان ایرانی برای ادامه تحصیل در رشته نجوم دانست.  شما در سابق نماینده سازمان فضایی اروپا در موسسه تلسکوپ فضایی ناسا بودید و در حال حاضر استاد گروه نجوم رصدی دانشگاه کالیفرنیا هستید، تمایز میان این دو حرفه خود را از لحاظ علمی و پژوهشی چگونه می بینید؟ کاری که در سازمان تلسکوپ فضایی هابل بود، مقداری از کار به اندازه 50 درصد وقت من، صرف کارهای مربوط به تلسکوپ هابل می شد، دستگاه های که روی آن قرار دارند و مشاهداتی که هابل انجام می دهد و افرادی که می خواهند از هابل استفاده بکنند، آن ها را نصیحت کنیم که چه کاری باید انجام دهند  و به طور کلی من و افرادی مثل من که عضو هیئت علمی آنجا بودیم، نصف وقت خودمان را صرف این می کردیم که تلسکوپ هابل در فضا بماند و کارهایی که باید بکنیم را انجام بدهد. 50 درصد دیگر وقتم صرف تحقیق می شد و در این رشته و رشته های مختلف و پروژه های مختلف کیهان شناسی، مشغول به تحقیق بودم و پروژه های زیادی را در آن موقع با همکاری دوستان شروع کردیم و بعضی را به انجام رساندیم و بعضی ها در حال حاضر ادامه دارد و بعضی از بزرگترین پروژه های علم مشاهداتی کیهانشناسی در آن زمان یعنی در زمانی که من در موسسه تلسکوپ فضایی هابل بودم، شروع شد. پس در موسسه تلسکوپ فضایی هابل هم به نوعی کار دانشگاهی می کردید؟کار دانشگاهی به صورت تحقیق؛ اگر منظورتان بخش تحقیق است، بله. ولی در وقتی که به دانشگاه رفتم، یک علتی که رفتم به خاطر این بود که می خواستم یک مقداری تدریس بکنم و یک مقدار کمک بکنم به تربیت دانشجویان و یک مقداری از کارم الان تربیت دانشجویان است، دانشجویانی که دوره ی دکترای خودشان را می گذرانند و دانشجویانی که می خواهند در این رشته تحصیل و تحقیق کنند. یک مقدار دیگر وقتم را صرف تحقیق های شخصی می کنم، که پروژه هایی که در حال انجام است، من انجام می دهم و همکاری هایی که داشتم و مقدار دیگری از وقتم صرف تدریس به دانشجویان در دوره لیسانس و فوق لیسانس و دکتری می شود.

اگر اخیراً نگاهی به حلقه های زحل دومین غول منظومه ی شمسی نکرده اید بهتر است به سراغ رصد آن بروید. اکنون این حلقه ها مانند یک تیغه به زمین نشسته و به بیرون کشیده شده از میان یک غول گازی می ماند.  آقای "وا" اهل هنگ کنک در 6 دسامبر  (16 آذر) در اتفاقی نادر موفق به ثبت گذر بزرگترین قمر زحل، تیتان از مقابل ارباب حلقه ها شدند. این اتفاق از این لحاظ نادر است که حلقه های زحل در زمانی که باریک هستند این پدیده را شاهد خواهیم بود. آقای "وا" می گوید: درست است این اتفاق کمیاب است ولی چون حلقه ی زحل باریک شده است ما تا ماه ها می توانیم شاهد این پدیده باشیم. انحراف محور وضعی زحل 26 درجه و 45 دقیقه است و لذا در مواقعی که زحل در حوالی اعتدالین باشد حلقه های آن از دید ما در یک خط قرار می گیرند. از طرفی حرکت انتقالی زحل به دور خورشید 29 سال و 6 ماه به طول می انجامد. پس هر 14 تا 15 سال حلقه ها هم راستا می شوند. فاصله ی تیتان تا زحل 380000 هزار کیلومتر (برابر با فاصله ی ماه تا زمین) است. از طرف دیگر مدار چرخش سیاره موازی حلقه های زحل است. پس با توجه به این دو مسأله می توان هر 14 تا 15 سال در چند دوره ی زمانی شاهد گذر و اختفای تیتان با زحل باشیم.  Photo by: David M. Frost, 9 Nov 2008, League City, TX, USA  ولی با توجه به انحراف 2.5 درجه ای مدار زحل و زمین این دوره هم خط شدن حلقه ها اکنون در حال کوچک و بزرگ شدن است. به طوری که حلقه های زحل تا اواسط دیماه به کوچک شدن خویش ادامه می دهند. ولی از آن به بعد گویا تغییر نظر داده باشد باز هم بزرگ می شود و تا اواسط خرداد ماه این روند ادامه می یابد و سپس به یکباره شروع به کوچک شدن می کند تا جایی که در 5 سپتامبر 2009 (14 شهریور 1388) دقیقاً در یک خط قرار می گیرد و البته به دلیل نزدیکی زحل به مقارنه با خورشد که در 9 مهر ماه 1388 رخ می دهد به سختی قابل مشاهده خواهد بود. با توجه به موارد مطرح شده پیش از این دو بار در 11 آگوست 1995 (20 مرداد 1374) و 12 فوریه 1996 (23 بهمن 1374) این اتفاق رخ داده بود که در آن زمان زحل در حوالی اعتدال پاییزی به سر می برد. ولی سال آینده این اتفاق فقط یک بار در همان تاریخ ذکر شده یعنی 14 شهریور روی خواهد داد. در این چرخه از هم راستا شدن حلقه های زحل، گذر و اختفای قمر تیتان در 3 دوره ی زمانی رخ می دهد. در دوره ی اول که از 28 مهر ماه تا 22 اسفند 1387 است، 10 گذر و 9 اختفا روی خواهد داد که بیشترین آن در بین 3 دوره است. وضعیت سایر دوره ها به شرح زیر است. دوره ی 2 از 20 تیر تا 2 آبان 1388 شامل 7 گذر و 7 اختفا دروه ی 3 از 12 فروردین تا 31 تیر 1389شامل 8 گذر و 7 اختفا اولین گذر تیتان در 28 مهر ماه سال جاری روی داد و تاکنون 4 گذر و 3 اختفا نیز از این دوره رخ داده است. پس هر دو هفته یک بار شاهد گذر و اختفای این قمر خواهیم بود.  لازم به ذکر است که در حوالی پایان چرخه اول زحل در 18 اسفند ماه به مقابله با زمین می رسد و فرصت زیبایی برای رصد و مشاهده ی این گذرها و اختفاها را فراهم می آورد. عبور بعدی این قمر از مقابل زحل در دوشنبه 2 دی 1387 بین ساعات 23:01 تا 03:03 بامداد سه شنبه 3 دی به زمان رسمی ایران خواهد بود که با توجه به این مسأله که طلوع زحل در مرکز ایران حوالی ساعت 23:18 صورت می گیرد لذا نیمه ی شرقی ایران می توانند کل این گذر را شاهد باشند. در جدول زیر گذرها و اختفاهای تیتان را تا پایان دوره ی اول مشاهده می کنید. ساعت تاریخ توضیح 05:22 25 آذر پایان اختفا 23:01 2 دی آغاز گذر 03:03 2 دی پایان گذر 04:20 11 دی پایان اختفا 01:45 19 دی پایان گذر 02:45 27 دی پایان اختفا 23:57 4 بهمن پایان گذر 00:38 13 بهمن پایان اختفا 21:41 20 بهمن پایان گذر 21:54 28 بهمن پایان اختفا  درلینک بعدی تصاویر زیر زاویه ی حلقه های زحل را به همراه زاویه ی مدار تیتان ملاحظه می کنید.